De grens tussen oost en west

In zijn werkgroep tot Europese samenwerking gebruikte Winston Churchill (1874-1965) in Fulton voor het eerst de term ‘ ijzeren gordijn’. Snel werd het een begrip in de politiek. Churchill duidde er een scherm mee aan van ‘ Stettin aan de Oostzee tot Triest aan de Adriatische zee. Een scherm dat de oude Midden Oost-Europese hoofdsteden Warschau, Berlijn , Boedapest, Belgrado, Boekarest en Sofia van 1945 tot 1989 zou afsluiten van de vrije wereld.  

Twee conferenties zijn van belang geweest voor de opdeling van Europa na de Tweede wereldoorlog. De conferentie van Teheran (1943) bepaalde wanneer de westelijke geallieerden tot de invasie zouden overgaan. De conferentie van Jalta (1945) bepaalde de grenzen van het nieuwe Europa toen de nazi’s al zo goed als verslagen waren. Dat de samenwerking tussen de geallieerden van Oost en West in vredestijd moeizaam van de grond zou komen lag voor de hand. Lang waren de bolsjewieken in de ogen van de democraten de grootste vijanden van de beschaafde wereld geweest. Van de andere kant hadden de achterdochtige Russen gevreesd dat kapitalisten in het Westen hen niet ongemoeid zouden laten. Beide partijen wisten dat ze, gedwongen door Adolf Hitler (1889-1945), aan elkaar zouden moeten wennen. De tegenstellingen die al voor het einde van de oorlog aan de dag traden werden daarom opzettelijk niet hoog opgenomen. Zo waren de Grote Drie (Sovjet-Unie, de V.S. en Groot-Brittannië) in een verklaring over de bevrijding van Europa overeengekomen, dat zij de van nazi tirannie bevrijde volkeren zouden helpen om met democratische middelen hun economische en politieke problemen op te lossen. Dat dit in Oost Europa slechts loze woorden waren bleek al in snel. 

Het IJzeren gordijn was in de eerste plaats een kunstmatige grens door Europa. De grens was een scheidingslijn tussen het communistische zogenaamde 'Oostblok' (de Sovjet-Unie en zijn vazalstaten in Oost-Europa) en het kapitalistische 'Westen' (westerse landen onder aanvoering van de Verenigde Staten van Amerika). De grens ontstond na de Tweede Wereldoorlog en werd vrij abrupt afgebroken na de ineenstorting van de macht van de communistische partijen in Oost-Europa en het uiteenvallen van het Sovjetimperium, eind 1989. Het 'gordijn' was het symbool van de Koude Oorlog.  

Direct na het einde van de Tweede Wereldoorlog sloot de dictator van de Sovjet-Unie Josef Stalin (1878-1953) de grenzen van het Oost-Europa dat hij had bevrijd van de nazi’s. Een lange strook door militairen bewaakte prikkeldraadversperringen scheidde Duitsland, (aanvankelijk) Oostenrijk en zuidwest Europa van het westen. In 1946 hield Winston Churchill daarop een toespraak, waarin hij zei dat er een ijzeren gordijn over Europa was neergelaten. De communisten regeerden de landen achter het denkbeeldige ijzeren gordijn, waarbij de Russische geheime dienst (KGB) alle tegenstanders van het communisme arresteerde. Deze landen weren satellietstaten van de Sovjet-Unie die alle touwtjes in handen had.  

In 1948 maakte het toenmalige Joegoslavië, geleid door Josip Tito (1892-1980) zich los van de Russische invloedssfeer. In 1949 vormde Oost-Duitsland een eigen land. De Duits Democratische Republiek (DDR) was geboren, slechts enkele maanden na zijn westelijke broer (Bundesrepublik Deutschland BRD). Andere landen werden evenals voorgaande landen ‘onafhankelijk’ maar behielden in de praktijk communistische regimes. Vele Oost-Europese burgers hebben in de periode 1945 tot 1989 geprobeerd om de muur te passeren. Het neerslaan van de opstand in de DDR na de dood van Stalin in 1953 had een grote uittocht tot gevolg. Ook de Hongaarse opstand in 1956 en de Praagse lente in 1968 zorgde voor spanning aan de grens en vlucht van de Oost-Europese bevolking. De westerse machten grepen echter niet in om een Derde wereldoorlog te voorkomen.   

Velen moesten hun vlucht met de dood bekopen of werden zwaargewond tijdens hun vluchtpoging. De Oost-Europese grensbewaking had bevel om gericht te schieten op vluchtende burgers. Vanaf 1961 verscherpte zich de situatie omdat de DDR regering besloot een Muur door Berlijn te bouwen om de massale vlucht van jongeren te stoppen. De V.S. richtte daarop een luchtbrug op voor west-Berlijn om de stad in leven te houden.  

Het einde van het ijzeren gordijn begint op de plaats waar deze het stevigst was. De Berlijnse muur wordt in 1989 massaal omzeild door Oost-Duitse burgers die hun failliete land ontvluchten. De leider van de DDR Erich Honecker (1912-1994), krijgt vanuit Moskou te horen dat hij niet mag ingrijpen bij de vlucht van burgers via buurland Tsjechië naar Oostenrijk. Als Michail Gorbatsjov, de leider van de Sovjet-Unie Honecker (1931) bezoekt, geeft hij hem te kennen dat het zo niet langer kan en dat hij de Muur moet openstellen. De regels worden versoepeld en men laat mensen met de nodige papieren uitreizen.  

Tijdens een berucht t.v. interview met de DDR minister van buitenlandse zaken Günther Schabovsky, wordt de vraag gesteld per wanneer de grenspost bij de Berlijnse muur wordt opengesteld. Schabovsky antwoord dat dit ‘per direct’ is. Later blijkt dat hij een knullige fout heeft gemaakt en dat het slechts mensen met geldige papieren en visa gold. De Oost-Berlijnse bevolking is aanvankelijk met stomheid geslagen maar trekt er dan, in de nacht van 9 november massaal op uit om de grens over te trekken en de gehate muur te slopen. Met pikhouwelen en zakmesjes wordt de muur die Europa meer dan veertig jaar deelde door de bevolking van Oost en West gesloopt. Tegenwoordig is er in Berlijn nog slechts een meter te vinden van het aanvankelijk honderden kilometers lange ijzeren gordijn.   

Bronnen:

Sesam (red.) Kroniek van de twintigste eeuw (Baarn 1977).

http://z.nu.nl/wikipedia/tabid/54/lookup/IJzeren+Gordijn/default.aspx