Duitsland tijdens het interbellum (1918-1939)

De Tien Tijdvakken - Tijd van Wereldoorlogen

 Dit artikel beschrijft Duitsland in de periode tussen de beide wereldoorlogen. Naast de politieke leiding van het land, worden de economie, de kunst en de cultuur van het Duitsland in die periode beschreven.

Hitler en Hindenburg

Adolf Hitler

In de jaren 1918-1923 werd Duitsland zwaar getroffen door de wereldwijde economische crisis. Hongersnood, linkse en rechtse rebellie, ziekten en onbeheersbare inflatie bepaalden het politieke leven van alledag. In 1923 deed Adolf Hitler zijn intrede in de Duitse geschiedenis. De knokploegen van Hitlers NSDAP, de SA,  terroriseerde in de jaren twintig en dertig de straat. Tijdens de november putsch in 1923 in München, bezetten de SA mannen een aantal strategische plekken en probeerden de macht in Beieren te pakken. Hitler kwam in opstand dankzij het (succesvolle) voorbeeld van Mussolini in 1922 en de hulp van Erich Ludendorf, oud opperbevelhebber van het leger. Hitler werd echter gevangen genomen en tot een korte gevangenisstraf veroordeeld. Gedurende deze gevangenschap (1925) schreef hij zijn boek Mein Kampf waarin hij alle ideeën die hij later ten uitvoer bracht opsomde.

De NSDAP werd verboden maar de daar opvolgende jaren geleidelijk weer steeds meer vrijheden gegund. De jaren 1924-1929 kenmerken zich door relatieve welvaart. De economie en de productie groeiden door Amerikaans kapitaal. De NSDAP verdween bijna uit het parlement. In 1926 werd Duitsland lid van de Volkenbond met toestemming van de Belgen en de Fransen. Slechts drie jaar later kreeg de NSDAP, mede dankzij de beurscrash in de Verenigde staten, 19% van de stemmen en waren zij de een na grootste partij van Duitsland.

Vrijwel direct begonnen de straatgevechten weer tussen de communisten en de nationaal-socialisten. In 1932 werd Paul von Hindenberg, oud opperbevelhebber van het leger tijdens de Eerste wereldoorlog, gekozen als rijkspresident. Alle partijen hadden hun kiezers aanbevolen op hem te stemmen in plaats van op Hitler of Ernst Thaelmann de communistische kandidaat.

In november 1932 leed Hitler wederom een kleine maar gevoelige verkiezingsnederlaag. De NSDAP ging vanwege de vele verkiezingen bijna failliet maar met de hulp van donaties kon de betaling van de SA-mannen, de partijkrant völkischer Beobachter en de propaganda doorgaan. Op 30 januari 1933 werd Hitler tot kanselier benoemd omdat Hindenburg geen andere uitweg meer wist om Duitsland in economisch opzicht te redden. Hindenburg dacht met Hitler als kanselier de massa die achter hem stond tevreden te stellen, Hitler had echter andere plannen. 

Duitsland economisch (1918-1939)

De Duitse economie werd direct na de Eerste wereldoorlog getroffen door het afstaan van voor de economie belangrijke gebieden. Tijdens de oorlog had het land, vanwege de gebrekkige import mogelijkheden en de Britse zee-blokkade al geleden, nu kwam het verlies van het industriële Saar en Ruhrgebied, alsmede de provincie Posen en het steenkoolrijke Ober-schlesien daar nog bij. Tijdens de vrede van Versailles (1919) werd Duitsland als hoofdschuldige van de oorlog aangemerkt waardoor ze ook nog veroordeeld werden tot het doen van herstelbetalingen. Deze betalingen waren dermate hoog, dat ze pas in 1983 volledig zouden zijn afbetaald.

Na 1923 krabbelt echter ook Duitsland, mede door een nieuwe mentaliteit, op uit het economische dal. Er is in die periode sprake van een gematigd vertrouwen in de economie en Duitsland begint langzamerhand toenadering te zoeken met Frankrijk. In 1929 stort de idylle echter in. De beurcrash in Amerika heeft grote gevolgen voor de Duitse economie die voor een groot deel drijft op leningen van de Verenigde staten aan Duitsland. Vanwege het verstoren van de wereldeconomie is Duitsland niet meer in staat om zijn wankele economie op poten te houden. De herstelbetalingen stoppen vrijwel geheel waardoor ook de relatie met de Fransen verslechterd. Omdat de Duitse munt gekoppeld is aan de dollar (die in een vrije val raakt) wordt Duitsland getroffen door hyperinflatie. Begin 1930 kost een postzegel daarom maar liefst vijf miljard Reichsmark!

Plannen om de Duitse economie weer vlot te trekken bestaan vooral uit het doen van (grote) overheidsuitgaven als snelwegen (autobahnen) en het stimuleren van laagbetaald werk voor werklozen. Adolf Hitler zal deze plannen vanaf 1933 gebruiken en weet door ongebreideld te lenen en torenhoge overheidsuitgaven te doen, de economie weet vlot te trekken. In het door Hermann Goering geleide vierjarenplan worden de autobahnen aangelegd, wordt de (wapen)industrie gestimuleerd en lost de herinvoering van de dienstplicht een groot deel van de jeugdwerkloosheid op. Slechts enkelen weten dat de economie gericht is op het afbetalen van de schulden op maar één manier: oorlog. 

Duitsland cultureel (1918-1939)

De periode na de Eerste wereldoorlog wordt Weimar het politieke centrum van Duitsland maar is (en blijft) Berlijn het culturele centrum. Niet alleen komen alle mogelijke vormen van kleinkunst tot uiting, ook is de algehele smaak uitgesproken progressief en uit zich deze in alle mogelijke kunstvormen. Beeldende kunst, literatuur; film, theater, architectuur en muziek bevinden zich in een uitgesproken experimentele fase. Uitingen van deze roerige jaren twintig zullen in de daaropvolgende jaren dertig door de nazi’s worden afgedaan als ‘Entartete Kunst’ (ontaarde kunst) en worden verboden.De jaren twintig zijn de jaren van de ‘avant-garde’ kunst met stromingen als het: impressionisme, kubisme, fauvisme, dadaïsme, expressionisme, surrealisme en de nieuwe zakelijkheid. Kunstenaars als Chagall, Kokoschka, Ernst, Schiele, Kirchner en de kunstenaars van ‘Der Blaue Reiter’ worden in grote delen van de kunstwereld beroemd en nagevolgd.Vaak werden beelden expressief en heftig voorgesteld. Vrouwen voornamelijk als hoer of als slachtoffer van de maatschappij, mannen vaak als seksloos of getroffen door het lot van de slechte (economische) omstandigheden.

Zoals gezegd komt er met het bewind van Adolf Hitler een radicale ommekeer in de kunst. De avant-garde wordt verboden als Entartete kunst (samen met alle vormen van moderne en joodse kunst) en vervangen door de volks (of Germaanse) kunst van het Derde rijk. Voortaan moet kunst vooral de heroïek in heden en verleden benadrukken van het Duitse volk en het Germaanse ras. 

Bronnen:  

http://www.dekunsten.net/dk-corner-entartet.html

R.R. Palmer en J. Colton, a history of the modern World (New York 1998).

Frits Boterman, Moderne geschiedenis van Duitsland 1800-1990 ( Groningen 1996).