Wie waren de Geuzen?

De Tien Tijdvakken - Tijd van Ontdekkers en Hervormers

 Filips II (1527-1598) was koning van Spanje en Nederland. Hij wou de invloed van de adel inperken en zijn rijk centraal regeren vanuit de hoofdstad. Om zijn rijk echter op deze manier te regeren, had hij ambtenaren nodig in plaats van edelen (die hun gebieden als erfelijk bezit bestuurden). Naast het streven naar centralisatie, wou Filips II dat iedereen in zijn rijk katholiek bleef. Dat wou niet iedereen in Nederland. In het Duitse rijk waar Nederland deel van uitmaakte ontstond een nieuw geloof, het protestantisme.  

Omdat veel Nederlanders zich bekeerden tot het protestantisme en de lagere adel zich tegen de centralisatiepolitiek van Filips keerde, ontstond een opstand. Toen een aantal edelen een smeekschrift aanboden om tot een compromis te komen, werden ze afgedaan als ‘Gueux’ (bedelaars). De oorsprong van de benaming ‘geus’ ligt bij de uitspraak van graaf Karel van Berlaymont: ‘Ce ne son que des gueux’. (Het zijn slechts bedelaars). De verzetsstrijders tegen Alva en Filips II gingen zich daarom Geuzen noemen. 

Watergeuzen

Een aantal Nederlandse edelen vluchten naar zee, sloten zich aaneen en noemden zich Watergeuzen. De geuzenvloot bestond uit protestanten en calvinisten, verarmde adel, werkloze zeelui, avonturiers en vaak misdadigers. De watergeuzen waren een soort piraten. Zij plunderden schepen, vielen kustplaatsen aan en plunderden dorpjes op het vasteland van Nederland, België en Noord Frankrijk. Later hielpen de watergeuzen bij de opstand tegen de Spanjaarden. Deze opstand werd geleid door prins Willem van Oranje. Hij was een belangrijk edelman en stadhouder van de provincies Holland, Zeeland en Utrecht.  

De geuzenvloot was in 1567-1572 het enige werkelijke effectieve machtsmiddel dat Prins Willem van Oranje tegen de Spanjaarden kon inbrengen. In 1568 vond de slag bij Heiligerlee plaats. Deze slag wordt gezien als het begin van de strijd tegen de Spanjaarden maar leidde uiteindelijk tot een nederlaag op het vasteland voor de troepen van Oranje.  

In 1572 bleek de grote betekenis van de geuzenvloot. De inneming van Den Briel op 1 april 1572 was het signaal van de algehele opstand in Nederland. De watergeuzen haalden de Spaanse vlag neer en hesen de prinsenvlag van Oranje. De watergeuzen vermoorden op grote schaal katholieke burgers en geestelijken en er werden kloosters geplunderd. Dit alles tot grote woede van Willem van Oranje. Uiteindelijk liet hij de leider van deze moorden en plunderingen ontslaan. Een gevolg van de terreur was dat er van een volksopstand al snel geen sprake meer was en de katholieken steeds meer terugkeerden naar het Spaansgezinde kamp. De strijd tussen de aanhangers van Oranje en Filips II heet de ‘Opstand der Nederlanden’ of ‘de 80 jarige oorlog’. Op 15 mei 1648 kwam er een einde aan deze oorlog en werd de Vrede van Munster getekend.  

Wat herinnert er nog aan de Geuzen?

De tachtigjarige oorlog was zowel een godsdienstoorlog als een strijd van de lage adel tegen modernisering en centralisatie.  Uitkomst van de strijd is de vrijheid van godsdienst en meningsuiting maar dit waren zeker geen belangen waar een van beide partijen voor streed.  

Sinds de tachtigjarige oorlog worden vele vormen van verzetstrijd tegen tirannie ‘geuzen’ genoemd. De Geuzen waren bijvoorbeeld een grote inspiratie voor het verzet in bezet Nederland tegen de nazi’s in de tweede wereldoorlog (1939-1945). De stichting Geuzenverzet geeft elk jaar een Geuzenpenning uit. De Geuzenpenning is een Nederlandse onderscheiding die elk jaar wordt uitgereikt aan mensen of organisaties die zich op bijzondere wijze hebben ingezet in hun strijd voor democratie en tegen dictatuur, racisme en discriminatie. Amnesty international en de Anne Frank stichting hebben al een Geuzenpenning ontvangen. Het Nederlandse volkslied (het Wilhelmus) is overigens een geuzenlied en is waarschijnlijk geschreven in de periode 1568-1572. 

Bronnen:

www.dmoz.orgwww.dmoz.org

S. Groenveld e.a., De kogel door de kerk? (De opstand in de Nederlanden en de rol van unie van Utrecht 1599-1609) (z.p.).

R.R. Palmer en J. Colton, a history of the modern world (New York 1998).